Η Ευρώπη – Φυσικό περιβάλλον, πανίδα και χλωρίδα

Η Ευρώπη βρέχεται από θάλασσες και ωκεανούς στις τρεις πλευρές της: βόρεια, δυτικά και νότια. Εκτείνεται από τις παγωμένες περιοχές του Αρκτικού Ωκεανού μέχρι την εύκρατη ζώνη της Μεσογείου.

Το κλίμα της παρουσιάζει μεγάλη ποικιλία. Στη Βόρεια Ευρώπη επικρατούν χαμηλές θερμοκρασίες, στις ηπειρωτικές περιοχές οι χειμώνες είναι συνήθως ψυχρότεροι και τα καλοκαίρια θερμότερα, ενώ στις δυτικές παράκτιες περιοχές το κλίμα είναι πιο ήπιο λόγω της επίδρασης του Ατλαντικού Ωκεανού. Στη Νότια Ευρώπη επικρατεί το μεσογειακό κλίμα, με ήπιους, βροχερούς χειμώνες και θερμά, ξηρά καλοκαίρια.

Ο φυσικός πλούτος της Ευρώπης είναι ιδιαίτερα σημαντικός, αλλά αντιμετωπίζει σοβαρές περιβαλλοντικές απειλές. Παρότι η συνολική έκταση των ευρωπαϊκών δασών έχει αυξηθεί τις τελευταίες δεκαετίες, πολλά φυσικά οικοσυστήματα εξακολουθούν να υποβαθμίζονται από την ανθρώπινη δραστηριότητα.

Τα νερά των ποταμών και των θαλασσών, τα δάση και η ατμόσφαιρα των πόλεων επηρεάζονται από τη ρύπανση, την κλιματική αλλαγή και την υπερεκμετάλλευση των φυσικών πόρων.

Αρκετά είδη ζώων και φυτών απειλούνται με εξαφάνιση, ενώ άλλα έχουν αρχίσει να ανακάμπτουν χάρη στα μέτρα προστασίας. Σημαντικό ρόλο στη διατήρηση της ευρωπαϊκής φύσης διαδραματίζουν οι εθνικοί δρυμοί, τα φυσικά πάρκα και οι προστατευόμενες περιοχές του δικτύου Natura 2000.

Τα ζώα της Ευρώπης

Το αγριοκάτσικο: Στις Άλπεις ζει το αγριοκάτσικο των Άλπεων, ενώ στα Πυρηναία έχουν επανεισαχθεί πληθυσμοί του ιβηρικού αγριοκάτσικου. Τα αρσενικά διαθέτουν μεγάλα, δυνατά και κυρτά κέρατα, που μπορεί να φτάσουν περίπου το ένα μέτρο. Ζουν συνήθως σε χωριστά κοπάδια από τα θηλυκά και συναντιούνται κυρίως κατά την εποχή του ζευγαρώματος. Το αγριοκάτσικο των Άλπεων, που κάποτε κινδύνευσε με εξαφάνιση, έχει ανακάμψει χάρη στην προστασία του.

Ο αγριόχοιρος: Είναι ο άγριος πρόγονος του οικόσιτου χοίρου. Ζει κυρίως σε δάση, θαμνώδεις εκτάσεις και υγροτόπους, αλλά μπορεί να προσαρμοστεί και κοντά σε κατοικημένες περιοχές. Τα μεγάλα αρσενικά μπορούν να ξεπεράσουν τα 175 κιλά. Είναι παμφάγο ζώο και τρέφεται με ρίζες, καρπούς, έντομα και μικρά ζώα.

Ο πελαργός: Είναι ένα από τα γνωστότερα μεταναστευτικά πουλιά της Ευρώπης. Πολλοί πελαργοί διαχειμάζουν στην Αφρική και επιστρέφουν την άνοιξη για να αναπαραχθούν σε διάφορες ευρωπαϊκές χώρες, όπως η Ελλάδα, η Γερμανία, η Πολωνία και η Δανία. Ορισμένοι πληθυσμοί, κυρίως στη Δυτική Ευρώπη, περνούν πλέον τον χειμώνα στην Ισπανία και την Πορτογαλία. Οι πελαργοί κατασκευάζουν μεγάλες φωλιές σε δέντρα, στέγες και ειδικές πλατφόρμες.

Η καφέ αρκούδα: Συναντάται σε αρκετές περιοχές της Ευρώπης, όπως στη Σκανδιναβία, τη Ρουμανία, την Ελλάδα, τα Βαλκάνια, την Ιταλία και την Ισπανία. Στην Ελλάδα ζει κυρίως στην Πίνδο και τη Ροδόπη. Το βάρος της ποικίλλει ανάλογα με το φύλο, την ηλικία και την περιοχή όπου ζει. Τα μεγάλα αρσενικά μπορούν να ξεπεράσουν τα 250 κιλά. Η πολική αρκούδα, που ζει στις αρκτικές περιοχές, είναι ακόμη μεγαλύτερη και τα ενήλικα αρσενικά της μπορούν να ξεπεράσουν τα 500 κιλά.

Ο οξύρρυγχος: Είναι ένα αρχαίο είδος ψαριού, με ιστορία εκατομμυρίων ετών. Πολλά είδη οξυρρύγχου ζουν στη θάλασσα, αλλά μεταναστεύουν στα ποτάμια για να αναπαραχθούν. Από τα αυγά των θηλυκών παράγεται το χαβιάρι, ένας ιδιαίτερα ακριβός μεζές. Σήμερα πολλά είδη οξυρρύγχου κινδυνεύουν με εξαφάνιση εξαιτίας της υπεραλίευσης, της ρύπανσης και της καταστροφής των περιοχών αναπαραγωγής τους.

Ο λύκος: Παρότι στο παρελθόν εξαφανίστηκε από πολλές περιοχές της Ευρώπης, τις τελευταίες δεκαετίες έχει επιστρέψει σε αρκετές από αυτές. Σήμερα ζει στα Βαλκάνια, την Ιταλία, την Ιβηρική Χερσόνησο, τη Σκανδιναβία και σε πολλές χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης. Ζει σε οργανωμένες οικογενειακές αγέλες και διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στη διατήρηση της φυσικής ισορροπίας.

Ο ξιφίας: Είναι ένα μεγάλο μεταναστευτικό ψάρι, που μπορεί να ξεπεράσει τα τέσσερα μέτρα σε συνολικό μήκος. Χαρακτηριστικό του γνώρισμα είναι το μακρύ, μυτερό ρύγχος του, που θυμίζει σπαθί. Ζει στον Ατλαντικό Ωκεανό, στη Μεσόγειο και σε άλλες θάλασσες του κόσμου. Πραγματοποιεί μεγάλες μετακινήσεις αναζητώντας τροφή και κατάλληλες συνθήκες αναπαραγωγής. Αναπαράγεται σε θερμότερα νερά, μεταξύ άλλων και στη Μεσόγειο.

Ο βασιλαετός: Είναι ένα εντυπωσιακό αρπακτικό πουλί που εξακολουθεί να αντιμετωπίζει απειλές σε πολλές περιοχές. Το μήκος του φτάνει περίπου τα 80 εκατοστά και το άνοιγμα των φτερών του μπορεί να ξεπεράσει τα δύο μέτρα. Ζει κυρίως στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη και σε περιοχές της Ασίας. Κατασκευάζει μεγάλες φωλιές, συνήθως πάνω σε ψηλά δέντρα, σε δασικές ή ανοιχτές εκτάσεις. Απειλείται από την απώλεια των βιοτόπων του, τη δηλητηρίαση και την ηλεκτροπληξία σε γραμμές μεταφοράς ρεύματος.

Η νυφίτσα: Είναι ένα από τα μικρότερα σαρκοφάγα θηλαστικά της Ευρώπης. Το μήκος του σώματός της μπορεί να φτάσει περίπου τα 20 εκατοστά, χωρίς την ουρά. Ζει σε δάση, λιβάδια, αγροτικές περιοχές και θαμνώνες. Τρέφεται κυρίως με ποντίκια και άλλα μικρά τρωκτικά. Σε ορισμένες βόρειες περιοχές, το καφετί τρίχωμά της γίνεται λευκό τον χειμώνα, βοηθώντας τη να καμουφλάρεται στο χιόνι.

Ο τάρανδος: Είναι ένα μεγάλο θηλαστικό με εντυπωσιακά κέρατα που μοιάζουν με κλαδιά δέντρων. Ζει στις βόρειες περιοχές της Ευρώπης, ιδιαίτερα στη Σκανδιναβία. Υπάρχουν τόσο άγριοι όσο και ημιεξημερωμένοι πληθυσμοί. Οι Σάμι, ο αυτόχθονας λαός της βόρειας Σκανδιναβίας, ασχολούνται παραδοσιακά με την εκτροφή ταράνδων, η οποία αποτελεί σημαντικό μέρος της οικονομίας και του πολιτισμού τους.

Τα φυτά της Ευρώπης

Τα εσπεριδοειδή: Τα περισσότερα εσπεριδοειδή κατάγονται από περιοχές της Ασίας και έφτασαν στην Ευρώπη σε διαφορετικές ιστορικές περιόδους. Το κίτρο ήταν ήδη γνωστό στην αρχαιότητα, ενώ το λεμόνι εμφανίστηκε στη Μεσόγειο κατά τη ρωμαϊκή εποχή. Οι Άραβες συνέβαλαν σημαντικά στη διάδοση και καλλιέργεια ορισμένων εσπεριδοειδών κατά τον Μεσαίωνα. Το γλυκό πορτοκάλι εξαπλώθηκε στην Ευρώπη από τον 15ο και 16ο αιώνα, ενώ το μανταρίνι έφτασε στη Μεσόγειο στις αρχές του 19ου αιώνα. Σήμερα τα εσπεριδοειδή καλλιεργούνται εκτεταμένα στις μεσογειακές χώρες.

Το φελλόδεντρο ή φελλοδρύς: Είναι ένα αειθαλές δέντρο που συναντάται κυρίως στη δυτική Μεσόγειο, ιδιαίτερα στην Πορτογαλία και την Ισπανία. Μπορεί να ζήσει περισσότερα από 200 χρόνια. Ο φλοιός του ανανεώνεται φυσικά και συλλέγεται συνήθως κάθε 9 έως 12 χρόνια, χωρίς να χρειάζεται να κοπεί το δέντρο. Ο φελλός χρησιμοποιείται για πώματα μπουκαλιών, μονωτικά υλικά, δάπεδα και διάφορα άλλα προϊόντα.

Η τουλίπα: Αν και η καταγωγή της βρίσκεται κυρίως στην Κεντρική Ασία, η Ολλανδία θεωρείται σήμερα η πιο χαρακτηριστική χώρα της τουλίπας. Το λουλούδι έγινε ιδιαίτερα δημοφιλές στην Ευρώπη κατά τον 16ο και 17ο αιώνα. Υπάρχουν εκατοντάδες καλλιεργούμενες ποικιλίες, με εντυπωσιακά χρώματα και σχήματα. Οι τουλίπες ανθίζουν κυρίως την άνοιξη και συναντώνται σε πολλά χρώματα, χωρίς να υπάρχει πραγματικά καθαρό μπλε στις συνηθισμένες φυσικές ποικιλίες.

Το τριαντάφυλλο: Είναι ένα από τα αρχαιότερα καλλιεργούμενα καλλωπιστικά φυτά και έχει συνδεθεί με την ομορφιά, την αγάπη και την τέχνη. Το γένος της τριανταφυλλιάς περιλαμβάνει περισσότερα από 100 φυσικά είδη και χιλιάδες καλλιεργούμενες ποικιλίες. Ευδοκιμεί σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες και ιδιαίτερη φήμη έχει αποκτήσει η Βουλγαρία, χάρη στην Κοιλάδα των Ρόδων, κοντά στην πόλη Καζανλίκ. Εκεί καλλιεργούνται αρωματικά τριαντάφυλλα για την παραγωγή ροδέλαιου, που χρησιμοποιείται κυρίως στην αρωματοποιία και την κοσμετολογία.

Το αμπέλι: Είναι ένα από τα σημαντικότερα καλλιεργούμενα φυτά της Ευρώπης, με μακρά ιστορία ιδιαίτερα στις μεσογειακές χώρες. Σε ολόκληρο τον κόσμο έχουν καταγραφεί περισσότερες από 10.000 ποικιλίες αμπέλου. Οι καρποί του χρησιμοποιούνται για την παραγωγή κρασιού, σταφίδας, χυμού και επιτραπέζιων σταφυλιών. Ένα εντυπωσιακό παράδειγμα μακροζωίας αποτελεί η περίφημη «Μεγάλη Άμπελος» του ανακτόρου Χάμπτον Κορτ, κοντά στο Λονδίνο. Φυτεύτηκε το 1768 και παραμένει παραγωγική μέχρι σήμερα. Τα μεγαλύτερα κλαδιά της εκτείνονται σε μήκος δεκάδων μέτρων και η ετήσια παραγωγή της φτάνει κατά μέσο όρο τα 270 κιλά σταφυλιών.

Το σιτάρι: Είναι ένα από τα πρώτα φυτά που καλλιέργησε ο άνθρωπος και αποτελεί μέχρι σήμερα βασική τροφή για μεγάλο μέρος του παγκόσμιου πληθυσμού. Ανάμεσα στις σημαντικότερες καλλιεργούμενες μορφές του είναι το σκληρό και το μαλακό σιτάρι. Το σκληρό σιτάρι ευδοκιμεί ιδιαίτερα σε περιοχές με θερμό και σχετικά ξηρό κλίμα και χρησιμοποιείται κυρίως για την παρασκευή ζυμαρικών. Το μαλακό σιτάρι καλλιεργείται σε πολλές εύκρατες περιοχές και χρησιμοποιείται για την παραγωγή αλευριού, ψωμιού, αρτοσκευασμάτων και γλυκών.